ميرزا شمس بخارايى
121
تاريخ بخارا ، خوقند و كاشغر ، بخارايى
كرمل به زبان اوزبيك ارگ را گويند . در تمام شهرهاى آسيا ارگ ساختهاند كه محل حكمرانان مىباشد . در بعضى از شهرهاى كهنهء دولت روس مثل نوگرد و مسكو و توله و نژنى نوگرد ، و بعضى شهرهاى ديگر نيز ارگ بنا نمودهاند كه تا كنون باقى است . مياندرف مىنويسد : بخارا ارگى دارد كه در وسط شهر در روى تپه بنا شده ؛ بلندى آن تپه به اندازهء چهل ارش و قلعهء ارگ با كمال متانت بنا شده ؛ ده ذرع ارتفاع ديوار قلعهء ارگ و اطراف قلعهء مذكور از ششصد قدم متجاوز است . در هزار سال قبل اين ارگ را بنا نهاده ؛ شباهت تمام به قلعههاى دهقانان دارد . دروازهء بزرگ محكمى و دو برج از دو طرف به ارتفاع پانزده ذرع دارد كه برجها به جانب ميدان بزرگ كه ريگستان مىنامند ، نگران است . چون از دروازه وارد شديم ، دهليز مطولى داشت كه از دو طرف پنجرهها داشت [ و ] « 1 » به حياط ارگ باز مىشد . در ارگ مذكور عمارات بسيار به جهت حرمخانه و اجزاى حرم بنا نمودهاند و عمارت مخصوص كوشبيگى كه منصب صدارت را داراست ، در ارگ مىباشد . سربازخانه و قراولخانهها و جامع و حمام نيز در ارگ بنا نمودهاند . بخاراييان محوطهء ارگ را « نوميشكند » مىگويند . عمارات اگر تماما از سربازخانه و غيره گنجايش سكناى دوازده هزار جمعيّت را دارد كه تمام اجزاى حكمرانى و متّصلان به خانوادهء امارت در همان ارگ متوقّف ، يعنى منزل دارند . رحيم خان از قرارى كه در تواريخ بخارا ديده شده است ، ابو الفيض خان در سنهء 1705 به تخت حكمرانى جلوس نموده و در سال 1747 در دست رحيم خان سپه سالار خود كشته گرديد . چون رحيم خان اصلا از طايفهء اوزبيك مآنكدسكوى « 2 » بود و به هيچ وجه استحقاق حكمرانى نداشت ، پسر بزرگ ابو الفيض خان را كه عبد المؤمن خان نام داشت
--> ( 1 ) . اساس ندارد با توجّه به فحواى عبارت افزوده شد . ( 2 ) . مآنكدسكوى / منغيت .